اصل زکات فطره، یک‌فرمانِ قرآنی محسوب می‌شود و در کتاب‌های حدیثی شیعه به مسألۀ زکات فطره و اهمیّت آن بسیار پرداخته شده؛ چراکه پرداخت آن، تأثیرات بسیاری بر شخص پرداخت‌کننده، فقرا، جامعه و شرایط اجتماعی و اقتصادی دارد.
حجت‌الاسلام محمود مهدی‌پور، استاد حوزه و دانشگاه در این‌رابطه با ما به گفت‌وگو نشسته است.
 

*چه‌کسانی موظف به پرداخت زکات فطرۀ خود و دیگران هستند؟ چه‌چیزهایی برای زکات فطره باید پرداخت شود؟
کسی‌که موقع غروب یعنی قبل از غروبِ شب عید فطر، گرچه چندلحظه باشد، بالغ و عاقل و هوشیار باشد و فقیر و بندۀ شخص دیگری نباشد، باید برای خودش و کسانی‌که نان‌خورِ او هستند، هرنفر یک صاع که تقریباً معادل سه کیلوگرم گندم، جو، خرما، کشمش، برنج، ذرت و... است، به مستحق بپردازد و اگر پول یکی از این‌ها را هم بدهد، کفایت می کند، امّا کسی‌که مخارج سال خود و خانواده‌اش را ندارد، دادن زکات فطره بر او واجب نیست.
انسان می‌بایست فطرۀ کسانی را که در غروب شب عید فطر، نان‌خور او حساب می‌شوند را بدهد، چه کوچک باشند و چه بزرگ، مسلمان باشند یا غیرمسلمان، دادن خرج آنان بر او واجب باشد یا نباشد، در شهر خود باشند یا شهر دیگری. اگر کسی را که‌ نان‌خور اوست و در شهر دیگری است، وکیل خود کند که از مال او فطریۀ خود را پرداخت کند، چنان‌چه اطمینان داشته باشد که فطره را می پردازد، مشکلی وجود ندارد.
اگر کسی موقع غروب شب عید فطر، دیوانه یا بی‌هوش باشد، زکات فطره بر او واجب نیست. اگر پیش از غروب، بچه بالغ شود، یا دیوانه عاقل، یا فقیر غنی شود، در صورتی‌که شرایط واجب‌شدن فطره را داشته باشد، باید زکات فطره را پرداخت کند. کسی‌که موقع غروبِ شب عید فطر، زکات فطره بر او واجب نیست، اگر تا پیش از ظهرِ روز عید، شرط‌های واجب‌شدنِ فطره در او پیدا شود، مستحب است زکات فطره بدهد. همچنین کافری‌که بعد از غروب شب عید فطر مسلمان شده، فطره بر او واجب نیست، امّا مسلمانی‌که شیعه نبوده، اگر بعد از دیدن ماه شیعه شود، مستحب است زکات فطره را پرداخت کند.
*آیا درصورت بچه‌دار شدن یا ازدواج دختری و نان‌خورِ فرد دیگری شدن، حکم پرداخت فطره تغییری می‌کند؟
اگر فردی بعد از غروب شب عید فطر بچه‌دار شود، یا کسی نان‌خور او حساب شود، واجب نیست فطرۀ او را پرداخت کند، اگرچه مستحب است فطرۀ کسانی را که بعد از غروب تا پیش از ظهر روز عید، نان‌خورِ او بوده‌اند، حساب کند. همچنین اگر انسان، مثلاً دختر خانمی نان‌خور کسی مثل پدرش بوده و پیش از غروب به منزل شوهرش برود و ازدواج کند، بر شوهر واجب است که فطریه‌اش را پرداخت کند.
*برخی از علما و فقها اعلام کرده‌اند در شب عید فطر، پرداخت فطریۀ میهمان بر گردن صاحب‌خانه است، شرایط پرداخت فطریۀ میهمان به چه شکل می‌باشد؟
فطریۀ مهمانی‌که پیش از غروب شب عید فطر با رضایتِ صاحب‌خانه وارد شده و نان‌خورِ او حساب می‌شود، بر صاحب‌خانه واجب است. امّا فطرۀ مهمانی‌که بعد از غروبِ شب عید فطر وارد می‌شود، بر صاحب‌خانه واجب نیست، اگرچه پیش از غروب، او را دعوت کرده باشد و در خانۀ او هم افطار کرده باشد.
*آیا کسانی‌که می‌توانند خرج سالانۀ خود را تأمین کنند، امّا به‌سختی و با تحمل مشقّت، این مخارج برایشان حاصل می‌شود؛ مانند زنان سرپرست خانوار یا کارگران روزمزد و فصلی و... می‌توانند زکات فطرۀ خود را پرداخت نکنند؟
سرپرست خانوار حتماً نباید مرد باشد. ممکن است سرپرست خانوار، زنی و مادری باشد که با تحمل سختی خرج سالیانۀ فرزندانش را تأمین می‌کند، امّا معیار سختی کسب در آمد، معیار و ملاک خاصی برای نپرداختن زکات نیست. با معیار سختی‎‌های امروزه، نمی‌توان از دادن زکات فطره، طفره رفت. اگر کسی بتواند سرپناهی و کاری داشته باشد و محتاج دیگران نباشد، باید نسبت به پرداخت زکات فطرۀ نان‎خوران خود اقدام نماید، حتی اگر کسی خرج پدر و مادر مسن‌اش را می‌دهد، باز بر او واجب است که زکات فطرۀ والدینش را که نان‌خور او هستند، پرداخت کند.
*زمان پرداخت زکات فطره از چه‌زمانی و تا کی می‌باشد؟
از غروب شب عید فطر باید زکات داده شود تا قبل از نماز عید فطر. اگر کسی بخواهد نماز عید فطر را ادا کند، می‌بایست قبل از نماز، زکاتش را پرداخت نماید. در غیر این‌صورت تا ظهر فرصت پرداخت زکات فطرۀ خود را خواهد داشت.
*زکات فطره به چه‌کسانی تعلق می‎گیرد؟
مستحب است در دادن زکات فطره، خویشانِ فقیر خود را بر دیگران مقدّم دارد و بعد همسایگان فقیر را، سپس اهل علم فقیر را. ولی اگر دیگران از جهاتی برتری داشته باشند، مستحب است در پرداخت زکات فطره، آن‌ها را مقدم بدارد. پرداخت زکات فطره باید به قصد قربت و برای انجام فرمان خداوند عالم باشد و موقعی‌که آن را می‌دهد، نیّتِ دادن فطره کند.
*از نظر فقهی، چه‌کسی فقیر است و شرایط دریافت زکات فطره را دارد؟
زکات فطره به نیازمندان و مساکین پرداخت می‌شود، در اصطلاح فقهی، فقیر به کسی گفته می‌شود که مخارج سال خود و خانواده‌اش را ندارد و کسی هم به‌عنوان یاری‌دهنده ندارد تا مخارج سال خود و عیالش را تأمین کند. البته درصورتی می‌توان به چنین شخصی فطریه داد که اولاً شیعۀ امامی باشد(به فتوای آیت‌الله مکارم‌شیرازی، آیت‌الله سیستانی، آیت‌الله صافی‌گلپایگانی و...) احتیاطِ واجب آن است که شیعه باشد، امّا به فتوای برخی مراجع دیگر مانند آیت‌الله نوری همدانی، احتیاط مستحب آن است که شیعه باشد، ثانیاً متظاهر به گناه نباشد و آشکارا گناه نکند. فقها گفته‌اند اگر کسی بگوید فقیرم، نمی‌توان به او زکات فطره داد، مگر آن‌که از گفتۀ او اطمینان پیدا شود یا بدانیم که فقیر است، یا حداقل از ظاهر حالش گمان پیدا شود و بدانیم که فقرِ او رفع نشده است. درحقیقت عید فطر، جشنی فراگیر، هم برای اغنیای روزه‌دار و هم برای فقرای روزه‌دار است؛ راهی است برای زدودنِ غم فقر از دل و دیدۀ نیازمندان. فطریه، درحقیقت نوعی سرشماری مسلمانان در جهان پهناور نیز محسوب می‌شود. اگر همۀ مسلمانان، زکات فطره‌شان را بدهند، تعداد مسلمانانِ غنی معلوم می‎شود و مابقی‌که پرداخت نکرده‌اند، به عنوان فقرا محسوب می‌شوند.